Γροιλανδία, Αιγαίο και το Όριο μεταξύ Ισχύος και Δικαίου στο Σύγχρονο Διεθνές Σύστημα.
Εισαγωγή
Η επανεμφάνιση τα τελευταία έτη της αμερικανικής πρόθεσης ελέγχου ή ακόμη και «απόκτησης» της Γροιλανδίας επανέφερε στο προσκήνιο ένα θεμελιώδες ερώτημα του διεθνούς δικαίου: μπορεί ένα κράτος να αξιώνει εδάφη άλλου κυρίαρχου κράτους επικαλούμενο γεωστρατηγική ή οικονομική ανάγκη; Η αυθόρμητη αντίδραση της διεθνούς κοινότητας υπήρξε αρνητική, καθώς μια τέτοια αξίωση αντιβαίνει στον πυρήνα της διεθνούς νομιμότητας.
Το πραγματικό ενδιαφέρον, ωστόσο, αναδύεται όταν επιχειρείται ο παραλληλισμός με την ανατολική Μεσόγειο και ειδικότερα με την ελληνοτουρκική αντιπαράθεση στο Αιγαίο. Εκεί, η επίκληση «αναγκών» ενός μεγάλου κράτους επιχειρεί να προσδώσει πολιτική ή ακόμη και νομική νομιμοποίηση σε αναθεωρητικές αξιώσεις. Η σύγκριση Γροιλανδίας και Αιγαίου λειτουργεί έτσι ως δοκιμασία συνέπειας και αξιοπιστίας του σύγχρονου διεθνούς συστήματος και των κυρίαρχων δυνάμεων που το διαμορφώνουν: ισχύει το δίκαιο καθολικά ή εφαρμόζεται επιλεκτικά, λειτουργώντας συχνά ως εργαλείο γεωπολιτικής σκοπιμότητας;
- Η Αρχή της Εδαφικής Ακεραιότητας
Ο θεμέλιος λίθος της διεθνούς έννομης τάξης είναι ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών. Το Άρθρο 2§4 απαγορεύει ρητώς την απειλή ή χρήση βίας «εναντίον της εδαφικής ακεραιότητας ή της πολιτικής ανεξαρτησίας οποιουδήποτε κράτους». Η διάταξη αυτή καθιερώνει γενική απαγόρευση αναγκαστικής μεταβολής συνόρων.
Η αρχή συμπληρώνεται από την Τελική Πράξη του Ελσίνκι (1975), που κατοχυρώνει το απαραβίαστο των συνόρων στην Ευρώπη. Επομένως, οποιαδήποτε αξίωση επί της Γροιλανδίας στερείται νομικής βάσης, δεδομένου ότι το έδαφος τελεί υπό διεθνώς αναγνωρισμένη κυριαρχία της Δανίας.
Η διεθνής πρακτική είναι σταθερή: εδαφική κυριαρχία δεν αποκτάται μέσω πίεσης, απειλής ή εξαναγκασμού. Η μεταπολεμική διεθνής τάξη συγκροτήθηκε ακριβώς για να αποτρέψει την επιστροφή στη λογική του δικαίου του ισχυρού.
- Η Αρχή της Αυτοδιάθεσης
Πέραν της κρατικής κυριαρχίας, η Γροιλανδία διαθέτει καθεστώς ευρείας αυτοδιοίκησης. Το δικαίωμα αυτοδιάθεσης κατοχυρώνεται στο Άρθρο 1 των Διεθνών Συμφώνων Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (1966). Κάθε μεταβολή καθεστώτος εδάφους χωρίς τη βούληση του πληθυσμού του αντίκειται στο διεθνές δίκαιο.
Το Διεθνές Δικαστήριο έχει επανειλημμένα υπογραμμίσει ότι η αυτοδιάθεση αποτελεί υποχρέωση erga omnes. Επομένως, ακόμη και αν μια υπερδύναμη διαθέτει υλική ισχύ, δεν διαθέτει έννομο δικαίωμα να επιβάλει μεταβολή κυριαρχίας χωρίς λαϊκή συναίνεση.
- Το Επιχείρημα της «Ανάγκης» και η Απόρριψή του από το Δίκαιο
Στη θεωρία του διεθνούς δικαίου, η επίκληση «ζωτικών συμφερόντων» δεν παράγει δικαίωμα παραβίασης κυριαρχίας. Αντιθέτως, το Διεθνές Δικαστήριο απέρριψε ρητώς την επίκληση ανάγκης ως λόγο νομιμοποίησης επεμβάσεων στην υπόθεση *Nicaragua v. United States* (1986).
Αν γινόταν δεκτό ότι μεγάλα κράτη δικαιούνται περισσότερο χώρο λόγω πληθυσμού ή γεωγραφικής θέσης, θα κατέρρεε η αρχή της κυριαρχικής ισότητας των κρατών. Το διεθνές σύστημα θα επέστρεφε σε προ-νομική κατάσταση ιεραρχίας ισχύος.
- Ο Παραλληλισμός με το Αιγαίο και το Δίκαιο της Θάλασσας
Η τουρκική επιχειρηματολογία περί «δικαιότερης κατανομής θαλάσσιου χώρου» ή «ανάγκης πρόσβασης σε πόρους» μεταφέρει τη λογική της ισχύος στο θαλάσσιο πεδίο. Ωστόσο, η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS, 1982) κατοχυρώνει πλήρη δικαιώματα θαλάσσιων ζωνών στα νησιά.
Η διεθνής νομολογία επιβεβαιώνει σταθερά ότι τα νησιά παράγουν ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα. Καμία διάταξη δεν επιτρέπει περιορισμό των δικαιωμάτων αυτών λόγω «γεωγραφικής ασφυξίας» άλλου κράτους.
Συνεπώς, οι τουρκικές αξιώσεις δεν εδράζονται σε νομικό κανόνα αλλά σε πολιτικό αναθεωρητισμό.
- Η Διακριτική Ισχύς και τα Διπλά Μέτρα Νομιμότητας
Η σύγχρονη επεκτατικότητα σπάνια εκδηλώνεται ως άμεση στρατιωτική κατάκτηση. Επιχειρεί να κινηθεί εντός ζωνών νομικής ασάφειας, μέσω πρακτικών δημιουργίας τετελεσμένων.
Στο Αιγαίο, αυτό εκφράζεται με συνεχή παρουσία ερευνητικών και πολεμικών πλοίων σε περιοχές ελληνικής δικαιοδοσίας, επιδιώκοντας την κανονικοποίηση της παραβίασης. Παράλληλα, η συστηματική αμφισβήτηση της νομιμότητας των ελληνικών δικαιωμάτων μέσω θεωριών «γκρίζων ζωνών» ή επιλεκτικής απόρριψης του UNCLOS αποσκοπεί στην αποδόμηση του κανονιστικού πλαισίου, χωρίς ανοιχτή αμφισβήτηση κυριαρχίας. Πρόκειται για μορφή *lawfare*: χρήση της νομικής αμφισβήτησης ως εργαλείου στρατηγικής πίεσης.
Η επιλεκτική εφαρμογή της διεθνούς νομιμότητας —όπως αποτυπώνεται στην αυστηρή καταδίκη παραβιάσεων αλλού και στην επιφυλακτική στάση στο Αιγαίο— δημιουργεί ένα περιβάλλον μειωμένου κόστους για τον αναθεωρητικό δρώντα. Έτσι, η «νομιμότητα» κινδυνεύει να λειτουργήσει όχι ως καθολικός κανόνας, αλλά ως μεταβλητό εργαλείο γεωπολιτικής σκοπιμότητας.
- Η «Ασυμμετρία Νομιμότητας» ως Στρατηγική
Ιδιαίτερη σημασία έχει η στρατηγική αμφισβήτησης του περιεχομένου —και όχι της ύπαρξης— της κυριαρχίας. Η Τουρκία αποφεύγει να αρνηθεί ευθέως την ελληνική κυριαρχία στα νησιά, διότι αυτό θα τη φέρει σε άμεση σύγκρουση με τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Αντιθέτως, αμφισβητεί τα θαλάσσια δικαιώματα που απορρέουν από αυτή.
Έτσι αποδέχεται τυπικά την αρχή της εδαφικής ακεραιότητας, ενώ υπονομεύει τις έννομες συνέπειές της. Πρόκειται για στρατηγική υπονόμευσης χωρίς ανοιχτή παραβίαση, που καθιστά το Αιγαίο πεδίο δοκιμής της αντοχής του διεθνούς δικαίου.
- Το Κόστος Παραβίασης και η Πολιτική της Συμμόρφωσης
Η απόρριψη της ιδέας ελέγχου της Γροιλανδίας οφείλεται και στο υψηλό πολιτικό κόστος που θα είχε μια τέτοια ενέργεια για τις Ηνωμένες Πολιτείες: ρήξη εμπιστοσύνης εντός NATO, σοβαρή επιβάρυνση σχέσεων με την Ευρωπαϊκή Ένωση και απώλεια διεθνούς νομιμοποιητικής ισχύος.
Στο Αιγαίο, η Τουρκία φαίνεται να εκτιμά ότι το γεωστρατηγικό όφελος υπερβαίνει το διπλωματικό κόστος, το οποίο η διαφοροποιημένη στάση των συμμάχων συμβάλλει να διατηρεί σε διαχειρίσιμα επίπεδα. Το γεγονός αυτό αναδεικνύει ότι το διεθνές δίκαιο δεν λειτουργεί αυτόματα· απαιτεί πολιτική βούληση για ομοιόμορφη επιβολή και αύξηση του κόστους παραβίασης.
Συμπέρασμα: Ο Καθρέφτης της Γροιλανδίας και το Μέλλον της Νομιμότητας
Η υπόθεση της Γροιλανδίας λειτουργεί ως καθαρός καθρέφτης της διεθνούς νομιμότητας. Δείχνει ότι η απαγόρευση απόκτησης εδάφους μέσω ισχύος παραμένει ισχυρός κανόνας, όταν επιλέγεται να εφαρμόζεται με συνέπεια. Το πρόβλημα δεν είναι η κατάργηση του δικαίου, αλλά η σταδιακή υπονόμευσή του μέσω διακριτικών, νομικά επικαλυμμένων πρακτικών και διπλών σταθμών.
Η υπεράσπιση της διεθνούς έννομης τάξης απαιτεί νομική συνέπεια, πολιτική βούληση και συνεπή διαμόρφωση του κόστους παραβίασης για όλους. Διότι το διεθνές δίκαιο είτε ισχύει για όλους είτε διαβρώνεται για όλους — και η διάβρωσή του ξεκινά συχνά από την επιλεκτική εφαρμογή.
Ενδεικτικές Νομικές Παραπομπές
- Χάρτης Ηνωμένων Εθνών, Άρθρο 2§4
- Helsinki Final Act, 1975
- International Covenant on Civil and Political Rights, Art. 1
- ICJ, *East Timor (Portugal v. Australia)*, 1995
- ICJ, *Nicaragua v. United States*, 1986
- UNCLOS 1982, Articles 56 & 121
- ICJ, *Qatar v. Bahrain*, 2001
- ICJ, *Nicaragua v. Colombia*, 2012