Τι Μπορεί να Μάθει η Ελλάδα από τα Lessons Learned της Ουάσινγκτον για το 9/11?

Είκοσι πέντε χρόνια μετά την 11η Σεπτεμβρίου, το Κογκρέσο επανεξέτασε κρίσιμα ερωτήματα σχετικά με την αποτελεσματικότητα των αντιδράσεων των ΗΠΑ στις επιθέσεις, ιδίως υπό το πρίσμα μιας αξιολόγησης που διενεργήθηκε από τη Μόνιμη Ειδική Επιτροπή Πληροφοριών της Βουλής των Αντιπροσώπων (HPSCI). Η αξιολόγηση αυτή εξέτασε τις συστάσεις της Επιτροπής για την 11η Σεπτεμβρίου, αποτιμώντας ποια μέτρα είχαν υλοποιηθεί, ποια είχαν παραμεληθεί και κατά πόσο η υποδομή πληροφοριών που δημιουργήθηκε στον απόηχο των γεγονότων αντιμετωπίζει ουσιαστικά τις τρέχουσες απειλές.

Τα συμπεράσματα αποτυπώθηκαν σε μια έκθεση 66 σελίδων, προϊόν διακομματικής συνεργασίας, η οποία παρουσιάζει συνολικά 20 συγκεκριμένες συστάσεις. Μεταξύ αυτών, ξεχώρισα 6, λόγω της ιδιαίτερης σημασίας τους. Εστιάζουν σε εκκρεμή ζητήματα που απορρέουν από τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, σε αναδυόμενες προκλήσεις που θεωρούνταν παλαιότερα επιλυθείσες αλλά επανεμφανίζονται, καθώς και σε ζητήματα που σε μεγάλο βαθμό δεν συνδέονται με το τοπίο των απειλών του 2001, υπογραμμίζοντας έτσι τη μεταβαλλόμενη φύση των ζητημάτων εθνικής ασφάλειας.

1.      Βιομετρικά Συστήματα

Μετά τα γεγονότα της 11ης Σεπτεμβρίου, κατέστη σαφές, ότι η κυβέρνηση των ΗΠΑ έπρεπε να παρακολουθεί τόσο την είσοδο, όσο και την έξοδο ατόμων από τη χώρα. Είναι αξιοσημείωτο, ότι ο Nawaf al-Hazmi, ο οποίος εισήλθε στις ΗΠΑ το 2000, παρέμεινε στη χώρα πέραν της λήξης της θεώρησης εισόδου του (VISA) και συμμετείχε στην αεροπειρατεία της Πτήσης 77, της American Airlines. Παρά τις επανειλημμένες εκκλήσεις της Επιτροπής για την 11η Σεπτεμβρίου (9/11 Commission) για τη δημιουργία ενός βιομετρικού συστήματος ελέγχου εισόδου-εξόδου, η πλήρης εφαρμογή του δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί. Η Επιτροπή επεσήμανε, ότι οι περιπτώσεις υπέρβασης του επιτρεπόμενου χρόνου παραμονής με βάση τη θεώρηση εισόδου περνούσαν απαρατήρητες, ενώ τα ταξιδιωτικά έγγραφα των αεροπειρατών προσέφεραν δυνητικές ευκαιρίες εντοπισμού τους.

Ήδη από το 2004, διατυπώθηκαν συστάσεις προς το Υπουργείο Εσωτερικής Ασφάλειας (DHS), με την υποστήριξη του Κογκρέσου, να επισπεύσει την υλοποίηση του βιομετρικού συστήματος, ώστε να συνδεθούν τα στοιχεία ταυτότητας με τα ταξιδιωτικά αρχεία για αποτελεσματικότερη παρακολούθηση. Έχει σημειωθεί σημαντική πρόοδος, καθώς έχουν τεθεί σε λειτουργία συστήματα για τις εισόδους μέσω αεροπορικών και θαλάσσιων οδών, καθώς και για τις εισόδους πεζών από χερσαία σύνορα.

Η Υπηρεσία Τελωνείων και Προστασίας Συνόρων των ΗΠΑ (CBP), χρησιμοποιεί πλέον βιομετρικά στοιχεία αναγνώρισης προσώπου σε όλα τα διεθνή αεροδρόμια και σε 57 σημεία αναχώρησης διεθνών πτήσεων, επιτρέποντας τη διενέργεια ελέγχων σε αντιπαραβολή με τα επίσημα ταξιδιωτικά έγγραφα. Από τον Ιούνιο του 2017 έως τον Οκτώβριο του 2025, το σύστημα αυτό εντόπισε περισσότερες από 516.000 περιπτώσεις υπέρβασης του επιτρεπόμενου χρόνου παραμονής και ανέκοψε τη δράση 2.200 ατόμων που χρησιμοποιούσαν πλαστά στοιχεία ταυτότητας.

Ωστόσο, το τρέχον σύστημα δεν καλύπτει όλους τους τρόπους εξόδου, γεγονός που εγείρει ερωτήματα σχετικά με την πληρότητά του και την αναγκαιότητα συνεχών βελτιώσεων, ώστε να διασφαλίζεται η ολοκληρωμένη παρακολούθηση των ατόμων που αναχωρούν από τις Ηνωμένες Πολιτείες.

2.      Αντικατασκοπεία

Η έκθεση επισημαίνει ένα σημαντικό κενό στο ισχύον πρωτόκολλο, σχετικά με την ανταλλαγή πληροφοριών αντικατασκοπείας εντός της κοινότητας των υπηρεσιών πληροφοριών, καθώς δεν υφίσταται υποχρέωση των υπηρεσιών αυτών να μοιράζονται τέτοιες πληροφορίες με ένα εθνικό κέντρο αντικατασκοπείας και ασφάλειας. Επιπλέον, η Επιτροπή καλεί το Κογκρέσο να θεσπίσει έναν σαφή και τυποποιημένο ορισμό της “Αντικατασκοπείας”. Η έλλειψη ενιαίου ορισμού, έχει οδηγήσει σε ποικίλες ερμηνείες από διάφορους κυβερνητικούς φορείς, προκαλώντας αβεβαιότητα όσον αφορά τις αρμοδιότητες και τον προσδιορισμό των στοιχείων που συνιστούν απειλή αντικατασκοπείας.

3.      Open Source Intelligence (OSINT)

Στο πλαίσιο των μη διαβαθμισμένων πληροφοριών, έχει αναφερθεί ότι το 20% της καθημερινής ενημέρωσης του Προέδρου, βασίζεται πλέον σε εκθέσεις πληροφοριών ανοικτών πηγών (OSINT). Η HPSCI επισημαίνει, ότι σημαντικός όγκος πληροφοριών, οι οποίες είναι διαθέσιμες στο κοινό και στο εμπόριο, παραμένει αναξιοποίητος, καθώς ιστορικά θεωρούνταν δευτερεύουσας σημασίας.

Αξίζει να σημειωθεί, ότι μέσα, όπως οι δορυφορικές εικόνες, τα οποία παλαιότερα ήταν αποκλειστικό προνόμιο κυβερνητικών φορέων, είναι πλέον εμπορικά προσβάσιμα. Αυτή η μεταβολή επιτρέπει τόσο στους αντιπάλους μας, όσο και στην κοινότητα των υπηρεσιών πληροφοριών να αξιοποιούν πρωτοφανή όγκο δεδομένων, δημιουργώντας νέες προκλήσεις, καθώς και οι δύο πλευρές λειτουργούν πλέον έχοντας ενισχυμένη πρόσβαση στους ίδιους πόρους πληροφοριών.

4.      Μαύρος Κύκνος

Η επιτροπή χαρακτηρίζει την Τεχνητή Νοημοσύνη ως «Μαύρο Κύκνο», τονίζοντας ότι τα προηγμένα μοντέλα ενισχύουν τις υπάρχουσες απειλές, ιδίως στον τομέα της τρομοκρατίας. Ιστορικά, το χάσμα μεταξύ της επιθυμίας δημιουργίας Όπλων Μαζικής Καταστροφής και της απαιτούμενης τεχνογνωσίας ήταν σημαντικό.

Ωστόσο, η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει τη δυνατότητα να γεφυρώσει αυτό το χάσμα παρέχοντας κρίσιμες πληροφορίες, όπως τον τρόπο κατασκευής Όπλων Μαζικής Καταστροφής, σε όσους έχουν κακόβουλες προθέσεις. Η έκθεση εγείρει σοβαρές ανησυχίες, ότι τα ολοένα και πιο εξελιγμένα μοντέλα Τεχνητής Νοημοσύνης θα μπορούσαν να διευκολύνουν τρομοκράτες ή απατεώνες στην εκτέλεση πιο καταστροφικών επιθέσεων, συμπεριλαμβανομένης της παροχής βοήθειας στις τεχνικές πολυπλοκότητες που σχετίζονται με την ανάπτυξη βιολογικών όπλων. Αυτή η εξελισσόμενη απειλή, υπογραμμίζει την ανάγκη για επαγρύπνηση και διαχείριση των τεχνολογιών Τεχνητής Νοημοσύνης για την πρόληψη της κακόβουλης χρήσης τους.

5.      Διαλειτουργικότητα

Σύμφωνα με την επιτροπή, η ανταλλαγή πληροφοριών εντός της κοινότητας πληροφοριών έχει βελτιωθεί σημαντικά μετά την 11η Σεπτεμβρίου. Ωστόσο, παρατηρείται μια ανησυχητική τάση: οι υπηρεσίες παράγουν όλο και περισσότερο προϊόντα πληροφοριών που είναι προσβάσιμα μόνο σε ανώτατα εσωτερικά στελέχη, γεγονός που περιορίζει τη δυνατότητα ενημέρωσης των άλλων υπηρεσιών.

Αυτή η πρακτική εμποδίζει τον συντονισμό μεταξύ των διαφόρων υπηρεσιών και ενισχύει τη νοοτροπία της απομόνωσης, υπονομεύοντας τις προσπάθειες συνεργασίας που είναι απαραίτητες για την αποτελεσματική διεξαγωγή επιχειρήσεων.

6.      Η Αποτυχία της Φαντασίας

Τέλος, το τοπίο της απειλής που διαμορφώνεται από την Αλ Κάιντα, έχει εξελιχθεί σημαντικά μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, αντικατοπτρίζοντας μια ανησυχητική πορεία ανάπτυξης και προσαρμοστικότητας. Η έκθεση υπογραμμίζει τον κίνδυνο μιας «αποτυχίας της φαντασίας», επισημαίνοντας, ότι πριν από την 11η Σεπτεμβρίου υπήρχαν διαθέσιμες όλες οι κρίσιμες πληροφορίες, οι οποίες, όμως, δεν συνδυάστηκαν αποτελεσματικά, ώστε να σχηματίσουν μια συγκροτημένη εκτίμηση της απειλής.

Η Αλ Κάιντα, η οποία κάποτε διέθετε περίπου 4.000 μαχητές με έδρα το Αφγανιστάν, έχει πλέον επεκταθεί σε περισσότερους από 100.000 μαχητές και διατηρεί παρουσία σε πάνω από 60 τοποθεσίες ανά τον κόσμο, γεγονός που αναδεικνύει τη σημαντική αύξηση της επιχειρησιακής της ικανότητας.

Από μια απλή ανάλυση της δομής ηγεσίας της προκύπτει, ότι βασικά ανώτερα στελέχη έχουν επιστρέψει στο Αφγανιστάν, υποστηριζόμενα από δύο επιπλέον παρακλάδια: την Αλ Κάιντα στην Ινδική Υποήπειρο (AQIS) και την Αλ Κάιντα στο Αφγανιστάν, με το τελευταίο να αριθμεί περίπου 4.000 μαχητές. Οι εξελίξεις αυτές αναδεικνύουν τη στρατηγική επιτυχία της Αλ Κάιντα να ενισχύσει την επιρροή της παραμένοντας σε μεγάλο βαθμό απαρατήρητη.

Επίσης, δεν θα πρέπει να αγνοήσουμε το γεγονός, πως διάφορα σφάλματα πολιτικής, εκ μέρους των ΗΠΑ, συνέβαλαν στην ανθεκτικότητα της Αλ Κάιντα. Η αρχική στρατιωτική επέμβαση στο Αφγανιστάν στερούνταν συγκροτημένου σχεδίου, ενώ η παράλειψη χαρακτηρισμού των Ταλιμπάν ως “τρομοκρατικού στόχου”, επέτρεψε στην Αλ Κάιντα να ανασυνταχθεί.

Επιπλέον, η μετέπειτα στρατιωτική δράση στο Ιράκ, απορρόφησε την προσοχή και τους πόρους, ενισχύοντας άθελα τις προσπάθειες στρατολόγησης της Αλ Κάιντα και διευκολύνοντας τη δημιουργία της Αλ Κάιντα στο Ιράκ.

Ενισχύοντας περαιτέρω την επιρροή της, η Αλ Κάιντα διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο κατά τη διάρκεια της επανάστασης στη Λιβύη, υποστηρίζοντας φατρίες που αργότερα ανέλαβαν την εξουσία υπό μια νέα κυβέρνηση, εξασφαλίζοντας έτσι τη δυνατότητα πρόσβασης στην Κεντρική Τράπεζα. Στη Συρία, η εμπλοκή της Αλ Κάιντα περιέλαβε την αποστολή χιλιάδων μαχητών για την υποστήριξη διαφόρων ομάδων, εδραιώνοντας τη δύναμή της σε μια περίοδο αστάθειας.

Προς το παρόν, αναφέρεται, ότι η Αλ Κάιντα ελέγχει περίπου το 50% της Σομαλίας και βρίσκεται προ των πυλών της κατάληψης του Μογκαντίσου, γεγονός που ενδέχεται να σηματοδοτήσει μια ακόμη σημαντική επέκταση του εδαφικού της ελέγχου. Ο συνδυασμός αυτών των παραγόντων, συμπεριλαμβανομένης της πτώσης της Καμπούλ, έχει αναζωογονήσει τη βάση επιχειρήσεων της Αλ Κάιντα στο Αφγανιστάν, επιτρέποντάς της να επαναλάβει τις εξωτερικές της επιχειρήσεις και να καταδείξει τη διαρκή απειλή που συνιστά για τη διεθνή ασφάλεια.

Γενικά, στο ρευστό γεωπολιτικό περιβάλλον της Ανατολικής Μεσογείου και των Βαλκανίων, η Ελλάδα δέχεται διαρκή πίεση μέσω υβριδικών απειλών, κατασκοπείας και προπαγάνδας από κρατικούς και μη δρώντες. Καθίσταται, επομένως, επιτακτική η ανάγκη να επενδύσει το κράτος σε εξειδικευμένο προσωπικό αντικατασκοπείας, το οποίο θα επικεντρώνεται αποκλειστικά στην εξουδετέρωση ξένων κρατικών παρεμβάσεων στο εσωτερικό της χώρας.

Αν και η έκθεση αφορά την ενδοσκόπηση των αμερικανικών υπηρεσιών πληροφοριών, τα ευρήματα και οι συστάσεις της αποτελούν ένα εξαιρετικό «εγχειρίδιο» για τον εκσυγχρονισμό της εθνικής ασφάλειας της Ελλάδας, της ΕΥΠ και των Σωμάτων Ασφαλείας. Τα διδάγματα μιας άλλης χώρας, μπορούν να γίνουν και δικά μας, εάν εκμεταλλευτούμε τον όγκο πληροφοριών που είναι διαθέσιμος διεθνώς, ώστε να θωρακιστούμε μαθαίνοντας από τα σφάλματα των άλλων.

Μαριτίνα Βεζυρτζή

Πολιτικός Επιστήμονας, Αναλύτρια Διεθνών Συγκρούσεων και Ασφάλειας Μέλος του ΕΛΙΣΜΕ

Main      Resource:      https://intelligence.house.gov/wp-content/uploads/2026/08/2026-08-20_PSCI_v2.pdf