Ο Εναέριος Χώρος ως Πυλώνας Εθνικής Στρατηγικής στην Εποχή της Πολυδιάστατης Ισχύος.
«Ο Εναέριος Χώρος ως Πυλώνας Εθνικής Στρατηγικής στην Εποχή της Πολυδιάστατης Ισχύος»
Στέλιος Κονσολάκης
ΕΝΟΤΗΤΑ 1
Εισαγωγή: Γιατί μιλάμε σήμερα για τον εναέριο χώρο;
Οι μεγάλες δυνάμεις δεν αναγνωρίζονται μόνο από το μέγεθος των ενόπλων δυνάμεών τους, ούτε μόνο από το ΑΕΠ τους.
Αναγνωρίζονται από την ικανότητά τους να αντιλαμβάνονται εγκαίρως ποια πεδία παράγουν ισχύ και να τα εντάσσουν στη στρατηγική τους.
Ο μεγάλος Αμερικανός στρατηγικός αναλυτής Colin Gray είχε τονίσει ότι:
«Η γεωγραφία είναι ο πιο μόνιμος παράγοντας στρατηγικής».
Οι τεχνολογίες αλλάζουν.
Οι συμμαχίες αλλάζουν.
Οι οικονομίες μεταβάλλονται.
Η γεωγραφία όμως παραμένει.
Η στρατηγική επομένως δεν είναι τίποτε άλλο παρά η διαχείριση της σχέσης μεταξύ ισχύος και γεωγραφίας.
Αν επιχειρούσαμε να αποδώσουμε με όρους στρατηγικής πως οργανώθηκε ιστορικά η ισχύς των κρατών θα λέγαμε ότι αυτή στηρίχθηκε πρωτίστως στην κατοχή του εδάφους και στον έλεγχο της θάλασσας. Η ισχύς συνδεόταν με την ικανότητα επιβολής επί του χώρου, με τον έλεγχο των γραμμών επικοινωνίας, με τη στρατιωτική παρουσία με την οικονομική προβολή και τελικά με τη δυνατότητα του κράτους να διασφαλίζει την τάξη που το ίδιο θεωρούσε αναγκαίο για την επιβίωση και τη συνέχεια των συμφερόντων του. Στο πλαίσιο αυτό η χερσαία επικράτεια και η θαλάσσια πρόσβαση αποτέλεσαν επί μακρόν τους δύο θεμελιώδεις άξονες της στρατηγικής σκέψης.
Για τον λόγο αυτό όλα τα ισχυρά κράτη αναλύουν συστηματικά τους στρατηγικούς τους χώρους.
Η Βρετανία οικοδόμησε ναυτική ισχύ.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες στρατηγικό βάθος.
Η Ρωσία χερσαίο έλεγχο.
Η Κίνα θαλάσσια πρόσβαση.
Στον 21ο αιώνα όμως αυτό το διμερές σχήμα θεωρώ ότι δεν επαρκεί πλέον. Όχι επειδή η γη και η θάλασσα απώλεσαν την σημασία τους αλλά επειδή ο εναέριος χώρος άλλαξε στην φύση του.
Για πολλά χρόνια τον αντιμετωπίζουμε ως τεχνικό αντικείμενο.
Ως πεδίο κανόνων.
Ως πεδίο ελέγχου εναέριας κυκλοφορίας.
Ως FIR, αεροδιαδρόμους, αεροναυτιλία και διαδικασίες.
Όλα αυτά είναι αναγκαία.
Αλλά δεν είναι πλέον αρκετά.
Διότι ο κόσμος γύρω μας έχει αλλάξει.
Σήμερα ο εναέριος χώρος δεν είναι απλώς ένας όγκος αέρα πάνω από τα κεφάλια μας.
Είναι πεδίο κυριαρχίας.
Πεδίο οικονομίας.
Πεδίο πληροφοριών.
Πεδίο αποτροπής.
Πεδίο τεχνολογικής ισχύος.
Και κυρίως είναι πεδίο στρατηγικού ανταγωνισμού.
Και όταν αλλάζει το στρατηγικό περιβάλλον, αλλάζει και η σημασία των γεωγραφικών χώρων.
Αυτή είναι η βασική θέση που θα αναπτύξω σήμερα:
Ο εναέριος χώρος τον 21ο αιώνα δεν αποτελεί πλέον αντικείμενο διαχείρισης. Αποτελεί πυλώνα εθνικής στρατηγικής.
ΕΝΟΤΗΤΑ 2
Ο εναέριος χώρος ως έκφραση κρατικής κυριαρχίας
Υπάρχει μία θεμελιώδης αρχή του διεθνούς δικαίου.
Το Άρθρο 1 της Σύμβασης του Σικάγου του 1944 ορίζει ότι:
«Κάθε κράτος διαθέτει πλήρη και αποκλειστική κυριαρχία πάνω από τον εναέριο χώρο της επικράτειάς του».
Η διατύπωση είναι εξαιρετικά ισχυρή.
Δεν μιλά για δικαιώματα χρήσης.
Δεν μιλά για διαχειριστική αρμοδιότητα.
Μιλά για κυριαρχία.
Αυτό σημαίνει ότι ο εναέριος χώρος είναι θεμελιώδες συστατικό του κράτους.
Χωρίς έλεγχο του εναέριου χώρου, η κυριαρχία παραμένει ελλιπής.
Ουσιαστικά, ο εναέριος χώρος αποτελεί την κατακόρυφη διάσταση της κρατικής υπόστασης.
Η κυριαρχία δεν ασκείται μόνο πάνω στη γη.
Ασκείται και πάνω από αυτή.
Και στο μέτρο που η κυριαρχία αποτελεί το θεμέλιο κάθε εθνικής στρατηγικής, ο εναέριος χώρος καθίσταται αναπόσπαστο τμήμα της.
ΕΝΟΤΗΤΑ 3
Η μετάβαση από την αεροπορική εποχή στην εποχή των πεδίων ισχύος
Κατά τον 20ό αιώνα ο αέρας θεωρήθηκε κυρίως χώρος πτήσης.
Στον 21ο αιώνα μετατρέπεται σε χώρο παραγωγής ισχύος.
Για να κατανοήσουμε τη σημασία αυτής της μετάβασης πρέπει να δούμε τι συμβαίνει σήμερα.
Ο ουρανός δεν φιλοξενεί πλέον μόνο αεροσκάφη.
Φιλοξενεί αισθητήρες.
Δίκτυα.
Συστήματα δεδομένων.
Αυτόνομα μέσα.
Ψηφιακές αρχιτεκτονικές.
Συστήματα τεχνητής νοημοσύνης.
Ο εναέριος χώρος μετατρέπεται σε ένα σύνθετο οικοσύστημα.
Πρώτον: Από γεωγραφικός χώρος γίνεται στρατηγική υποδομή.
Και αυτό είναι ίσως η σημαντικότερη μεταβολή που έχει συντελεστεί τα τελευταία είκοσι χρόνια.
Δεν αφορά μόνο την ασφαλή κυκλοφορία αεροσκαφών αλλα την αδιάλειπτη λειτουργία ενός συστήματος μέσα από το οποίο διέρχονται μεταφορές, εμπορικές συνδέσεις, υπηρεσίες, αισθητήρες, data, και μηχανισμοί έγκαιρης προειδοποίησης. Υπό αυτή την έννοια ο εναέριος χώρος δεν είναι απλώς ένα πεδίο διαχείρισης. Είναι κρίσιμη υποδομή κρατικής συνέχειας.
Δεύτερη μεταβολή αφορά στην τεχνολογική και οικονομική αναδιάταξη του ουρανού. Η ενσωμάτωση μη επανδρωμένων συστημάτων, η ψηφιοποίηση της διαχείρισης εναέριας κυκλοφορίας, η ανάγκη διαλειτουργικότητας και η ανάπτυξη νέων εφαρμογών εναέριας κινητικότητας διαμορφώνουν ήδη ένα νέο στρατηγικό χώρο που θα έχει αυξανόμενη οικονομική και γεωπολιτική αξία.
Ένα από τα πιο κρίσιμα αλλά λιγότερο ορατά στοιχεία του σύγχρονου εναέριου χώρου είναι η σύνδεση του με το ηλεκτρομαγνητικό φάσμα. Αυτή είναι η Τρίτη μεταβολή. Οι ραδιοσυχνότητες, τα δίκτυα επικοινωνίας, τα ραντάρ και τα συστήματα πλοήγησης αποτελούν την αόρατη υποδομή που καθιστά τον αέρα λειτουργικό. Το επεισόδιο στις αρχές του έτους με το πρόβλημα στις ραδιοσυχνότητες στο FIR ATH,κατέδειξαν ότι η επιχειρησιακή ικανότητα μπορεί να επηρεαστεί σοβαρά χωρίς την φυσική παρουσία στον εναέριο χώρο.
Η χρήση των Drones στην επιτήρηση των υποδομών, στην ενεργειακή ασφάλεια, στην γεωργία, στην πολιτική προστασία, στις ιατρικές μεταφορές, και στην εφοδιαστική αλυσίδα δείχνουν ότι δεν βρισκόμαστε απέναντι σε μια περιφερειακή τεχνολογική τάση αλλά απέναντι στη διαμόρφωση ενός νέου οικοσυστήματος και παραγωγικής δραστηριότητας. Αυτή είναι η Τέταρτη μεταβολή.
Μιλάμε για μια νέα διάσταση εθνικής ισχύος.
Μια διάσταση που συνδέει τον φυσικό χώρο με την πληροφορία, την τεχνολογία και τη λήψη αποφάσεων. Αυτά αποτελούν πηγές εθνικής ισχύος
Εδώ ακριβώς βρίσκεται η στρατηγική του σημασία.
ΕΝΟΤΗΤΑ 4
Η ελληνική γεωπολιτική ιδιαιτερότητα
Πιστεύω ότι στην Ελλάδα δεν έχουμε ακόμη συνειδητοποιήσει πλήρως ότι ο εναέριος χώρος έχει αλλάξει παρότι η σημασία του εναέριου χώρου αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα.
Η Ελλάδα δεν είναι ένα κλασικό ηπειρωτικό κράτος.
Είναι ένα αρχιπελαγικό κράτος.
Ένα κράτος διασπαρμένο σε εκατοντάδες νησιά.
Ένα κράτος που βρίσκεται ταυτόχρονα στα Βαλκάνια, στη Μεσόγειο και στην πύλη της Μέσης Ανατολής.
Σε αυτό το γεωγραφικό περιβάλλον ο εναέριος χώρος αποκτά μοναδικές ιδιότητες.
Είναι ο μόνος γεωγραφικός χώρος που ενοποιεί άμεσα το σύνολο της ελληνικής επικράτειας.
Είναι ο εθνικός χώρος που υπερβαίνει τις φυσικές ασυνέχειες.
Ενώνει το Ιόνιο με το Αιγαίο.
Τη Θράκη με τη Γαύδο.
Τα Δωδεκάνησα με την ηπειρωτική Ελλάδα.
Υπό αυτή την έννοια ο εναέριος χώρος λειτουργεί ως γεωπολιτικός ιστός συνοχής του Ελληνισμού.
Και η στρατηγική του σημασία υπερβαίνει κατά πολύ τη φυσική του διάσταση.
Αρα το διακύβευμα είναι συνεπώς βαθύτερο από μια στενή συζήτηση αεροπορικής ασφάλειας η τεχνολογικού εκσυγχρονισμού. Το πραγματικό ερώτημα είναι εάν ο εναέριος χώρος θα αντιμετωπιστεί ως γραφειοκρατικό αντικείμενο διαχείρισης ή στρατηγικό κεφάλαιο εθνικής ισχύος? Δηλαδή ς πεδίο στο οποίο συνδέονται η αποτροπή, η εθνική ανθεκτικότητα, η θεσμική επάρκεια, η τεχνολογική αναβάθμιση, η προστασία κρίσιμων υποδομών και η δυνατότητα της χώρας να ασκεί κυριαρχία με συνέπεια και αξιοπιστία.
ΕΝΟΤΗΤΑ 5
Συμπέρασμα
Κυρίες και κύριοι,
Οι μεγάλες στρατηγικές μετατοπίσεις αρχίζουν πάντα με μια αλλαγή νοοτροπίας. Όταν ένα κράτος αντιλαμβάνεται εγκαίρως ότι ένας χώρος, ένα μέσο ή μια τεχνολογία δεν είναι πια απλώς λειτουργικό εργαλείο αλλά πυρήνας ισχύος, τότε μπορεί να οργανώσει γύρω από αυτό θεσμούς, επενδύσεις, δόγματα και συμμαχίες. Αν δεν το κάνει, τότε αργά ή γρήγορα θα περιοριστεί στο να ακολουθεί εκείνους που το έκαναν νωρίτερα.
Το κρίσιμο ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν ο εναέριος χώρος χρειάζεται διαχείριση. Φυσικά και χρειάζεται. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν θα αρκεστούμε στη διαχείριση ή αν θα περάσουμε στη στρατηγική αξιοποίηση. Αν θα συνεχίσουμε να βλέπουμε τον ουρανό ως διοικητικό αντικείμενο ή αν θα τον δούμε ως έναν από τους βασικούς φορείς εθνικής ισχύος στον 21ο αιώνα.
Σε πολλές περιπτώσεις στην ιστορία, οι κοινωνίες αντιλήφθηκαν τη στρατηγική αξία ενός χώρου μόνο όταν τον έχασαν.
Η πρόκληση της Ελλάδας είναι να μην επαναλάβει αυτό το λάθος.
Ο εναέριος χώρος δεν είναι απλώς ένα τμήμα της ατμόσφαιρας.
Είναι έκφραση κυριαρχίας.
Είναι γεωπολιτικό κεφάλαιο.
Είναι συνδετικός κρίκος των πεδίων ισχύος.
Είναι βασικό στοιχείο της κρατικής υπόστασης.
Η Ελλάδα οφείλει να πάψει να τον αντιμετωπίζει αποκλειστικά ως πεδίο λειτουργίας.
Και να τον εντάξει οριστικά στον πυρήνα της εθνικής στρατηγικής σκέψης.
Θα κλείσω με μία φράση που συνοψίζει ολόκληρη τη σημερινή παρέμβαση
«Τα κράτη του 21ου αιώνα δεν θα αξιολογούνται μόνο από το πώς προστατεύουν την επικράτειά τους, αλλά και από το πόσο στρατηγικά αντιλαμβάνονται τον χώρο πάνω από αυτήν.»